Karşılıksız çek düzenleme suçu ile ilgili düzenlemeler, genel anlamda Çek Kanunu’nda yer almaktadır. Çek, kıymetli evrak niteliğine sahip olmakla birlikte kambiyo senetlerinin bir türüdür. Çekte; keşideci yani düzenleyen, muhatap yani banka ve lehtar arasındaki üçlü havale ilişkisi söz konusu olup bir alacak hakkını içermektedir. Söz konusu muhatabın mutlaka banka olması gerekmektedir. Muhatabın banka dışında bir kişi olması halinde düzenlenen senet, çek olarak sayılmayacaktır. Türk Ticaret Kanunu’nun 780. Ve 823. Maddeleri arasında çek başlığı yer almaktadır ve bu maddeler arasında düzenlemede yer bulmaktadır.
Karşılıksız çek, kanuni ibraz süresi kapsamında muhatap bankaya ibraz edilmesine rağmen karşılıksız olduğundan ötürü veya yeterli karşılığı olmadığından ötürü ödenmeyen çek türüdür.
Genel anlamda çek ile ilgili düzenlemeler 5941 sayılı Çek Kanunu içerisinde yer almakta olup karşılıksız çek keşide etmenin cezai yaptırımı ise yine aynı kanunun 5. Maddesi kapsamında düzenlenmiştir. Yaptırıma tabi tutabilmek için söz konusu çekin kanundaki şekil şartlarının da sağlanması gerekmektedir
Karşılıksız çek keşide etmek suçu kapsamında korunan hukuki değer; ekonomik anlamda, kamu nezdinde güvenilir bir ödeme aracı olarak sağlanması ve de çek hamilinin yani suçun mağdurunun malvarlığı haklarıdır.
Huzurdaki yazımızda, çekin ve karşılıksız çekin tanımı, karşılıksız çek düzenleme suçunun cezası, şartları, unsurları, suça ilişkin yargıtay kararları hakkındaki hususlara hukuken değinecek ve inceleyeceğiz. Keyifli okumalar dileriz.
Çek Nedir?
Çek, kıymetli evrak niteliğine sahip olan, kambiyo senetlerinin bir türüdür. Türk Ticaret Kanunu’nun 780. Ve 823. Maddeleri arasında çek başlığı yer almaktadır. Çekte; keşideci, muhatap ve lehtar arasındaki üçlü havale ilişkisi söz konusu olup bir alacak hakkını içermektedir. Çek bir ödeme aracıdır.
Karşılıksız Çek Nedir?
Karşılıksız çek; kanuni ibraz süresi içinde muhatap bankaya ödeme amacıyla ibraz edilen, ancak çek bedelinin tamamının veya bir kısmının hesapta karşılığı bulunmadığı için ödenemeyen ve bu durum bankaca “karşılıksızdır” işlemiyle tespit edilen çektir. Karşılıksız çek nedir? sorusuna bu şekilde cevap verebiliriz.
Ceza Hukuku ile ilgili daha detaylı bilgi almak ve Ceza Hukuku alanındaki diğer konularda bilgi edinmek isterseniz, ilgili sayfayı ziyaret edebilirsiniz.
Karşılıksız Çek Düzenleme Suçu Cezası
Karşılıksız çek keşide etmek suçu kapsamında korunan hukuki değerin çek hamilinin yani suçun mağdurunun malvarlığı hakları olduğundan bahsetmiştik. Çek hamilinden anlaşılması gereken ise çeki elinde bulunduran kişidir.
Karşılıksız çek, kanuni ibraz süresi kapsamında muhatap bankaya ibraz edilmesine rağmen adından da anlaşılacağı üzere karşılıksız olması gerekçesiyle ödenmeyen çek türüdür.
Bahse konu bu karşılıksız çek ile işlem yapılmasını sağlayan kişi suçun failidir ve bu çekin muhatap bankaya ulaştığı andan itibaren söz konusu suç oluşmuştur. Bankaya karşı işlem yapılmasını sağlayan kişi hakkında çek hamilinin de şikayetine bağlı olarak 1500 güne kadar adli para cezası uygulanacaktır.
Bu durum 5941 sayılı Çek Kanunu’nda şu şekilde hükmolunmaktadır:
- Çekin üzerinde yazılı olarak bulunan düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde ibrazında, çekle ilgili olarak “karşılıksızdır” işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi hakkında, çek hamilinin şikâyeti doğrultusunda, her bir çekle ilgili olarak, 1500 güne kadar adli para cezası uygulanacaktır.
- Yargılama sürecinde koruma tedbiri olarak resen mahkeme tarafınca çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı kararı verilir.
- Çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı, çek hesabı sahibi gerçek veya tüzel kişi, bu tüzel kişi adına çek keşide edenler ve karşılıksız çekin bir sermaye şirketi adına düzenlenmesi durumunda ayrıca yönetim organı ile ticaret siciline tescil edilen şirket yetkilileri hakkında uygulanır.
- Çek keşide etme suçundan dolayı açılan davalar icra mahkemesinde görülecektir. Bu davalar çekin tahsili amacıyla bankaya ibraz edildiği yer mahkemesinde veya çek hesabının açıldığı banka şubesinin bulunduğu yer mahkemesinde ya da hesap sahibinin yahut şikâyetçinin yerleşim yeri mahkemesinde görülür.
- Çek karşılığını ilgili banka hesabında bulundurmakla yükümlü olan kişi, çek hesabı sahibidir. Çek hesabı sahibinin tüzel kişi olması durumunda, bu tüzel kişinin mali işlerini yürütmekle görevlendirilen yönetim organının üyesi, böyle bir belirleme yapılmamışsa yönetim organını oluşturan gerçek kişi veya kişiler, çek karşılığını ilgili banka hesabında bulundurmakla yükümlüdür.
- Kanun hükmü gereğince suça konu çekin hesap sahibi kişi, kendisi adına çek düzenlemek üzere bir başkasını temsilci veya vekil olarak tayin edemez. Gerçek kişinin temsilcisi veya vekili olarak çek düzenlenmesi hâlinde, bu çekten dolayı hukukî ve cezai anlamda sorumluluk ve yaptırımları çek hesabı sahibine ait olacaktır.
Karşılıksız Çek Düzenleme Suçunun Şartları Nelerdir?
Karşılıksız çek düzenlemek suçundan bahsedebilmek için
- Söz konusu çekin, kanuni ibraz süresi içerisinde muhatap bankaya ibraz edilmiş olması,
- Bahse konu ibrazın muhataba yetkili hamil tarafından çekin ödeme amaçlı sunulması,
- Çekin karşılığının kısmen veya tamamen bulunmaması,
- Çekin karşılığının mevcut olmadığının saptanması gerekmektedir.
Karşılıksız Çek Düzenleme Suçunda Yetkili Ve Görevli Mahkeme Hangisidir?
“Karşılıksız çek keşide etme” suçunda bir diğer adıyla “çekte karşılıksızdır işlemi yapılmasına sebebiyet verme” suçunda görevli mahkeme, İcra Ceza Mahkemeleridir.
Suç kapsamında yetkili mahkemeler ise 5941 Sayılı Çek Kanunu’nun 5. Maddesi kapsamında şöyle düzenlenmiştir. Bu davalar;
- Çekin tahsil için bankaya ibraz edildiği yer mahkemesinde
- Çek hesabının açıldığı banka şubesinin bulunduğu yer mahkemesinde
- Hesap sahibinin yerleşim yeri mahkemesinde
- Şikâyetçinin yerleşim yeri mahkemesinde görülebilmektedir.
Karşılıksız Çek Düzenleme Suçunun Faili Kimdir?
Karşılıksız çek düzenleme suçunun faili, kanun kapsamında da açıkça belirtildiği üzere “..kanuni ibraz süresi içinde ibrazında, çekle ilgili olarak “karşılıksızdır” işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi”dir.
Karşılıksız Çek Düzenleme Suçunda Şikayetten Vazgeçme
Karşılıksız çek düzenleme suçu şikayete bağlı bir suç tipidir. Çekin karşılıksız olduğunun tespit edilmesiyle birlikte 3 ay içerisinde ve herhalde 1 yıl içerisinde İcra Ceza Mahkemelerine karşı şikayet yoluna başvurulabilmektedir. Söz konusu süreler hak düşürücü sürelerdir. Bununla birlikte yargılama aşamasında şikayetten vazgeçmek mümkündür.
Şikayetten Vazgeçme konusu hakkında daha detaylı bilgi almak isterseniz, ilgili içeriğimizi ziyaret edebilirsiniz.
Karşılıksız Çek Düzenleme Suçunda Etkin Pişmanlık Hükümleri Uygulanabilir Mi?
Karşılıksız çek düzenleme suçu kapsamında etkin pişmanlık hükümleri uygulamak mümkündür. 5941 sayılı Çek Kanunu’nun 6. Maddesinde bu hususa değinilmiştir.
Çek Kanunu MADDE 6 hükmünde; karşılıksız kalan çek bedelinin, çekin üzerinde yazılı bulunan düzenleme tarihine göre kanunî ibraz tarihinden itibaren işleyecek 3095 sayılı Kanuna göre ticarî işlerde temerrüt faiz oranı üzerinden hesaplanacak faizi ile birlikte tamamen ödeyen kişi hakkında,
- Yargılama aşamasında mahkeme tarafından davanın düşmesine,
- Mahkûmiyet hükmünün kesinleşmesinden sonra mahkeme tarafından hükmün bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına, karar verileceği düzenlenmiştir.
- Şikâyetten vazgeçme hâli söz konusu olduğunda ise 6. maddenin birinci fıkra hükmü uygulanacağı düzenlenmiştir.
- Kişi, mahkûm olduğu cezanın tamamen infaz edildiği tarihten itibaren üç yıl ve her halde yasağın konulduğu tarihten itibaren on yıl geçtikten sonra, hükmü veren mahkemeden çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağının kaldırılmasını isteyebilmekte olup bununla birlikte mahkemenin vereceği karara itiraz edebileceği de kanun hükmü gereğince düzenlenmiştir.
Etkin Pişmanlık ile ilgili de detaylı bilgi almak için içeriğimizi ziyaret edebilirsiniz.
Karşılıksız Çek Düzenleme Suçunda Adli Para Cezası
Karşılıksız çek düzenleme suçunda temel yaptırım adli para cezasıdır. 5941 sayılı Çek Kanunu kapsamında, karşılıksız olduğu tespit edilen çeki düzenleyen kişi hakkında şikâyet üzerine yargılama yapılır ve mahkemece 1500 güne kadar adli para cezasına hükmolunabilir. Bu adli para cezası belirlenirken, hükmedilecek para cezasının çekin tahsil edilemeyen kısmından daha az olamayacağı kuralı da gözetilir.
Adli para cezasının nasıl hesaplanacağı ise Türk Ceza Kanunu’nun 52. maddesinde düzenlenmiştir. Buna göre adli para cezası; mahkemece belirlenen tam gün sayısının, bir gün karşılığı olarak takdir edilen para miktarıyla çarpılması suretiyle hesaplanır ve hükümlü tarafından Devlet Hazinesine ödenir. Tam gün sayısı kural olarak en az 5 gün olup, kanunda aksine hüküm yoksa en fazla 730 gün olarak belirlenebilir. Bir gün karşılığı adli para cezası miktarı ise en az 100 TL, en fazla 500 TL olacak şekilde; kişinin ekonomik durumu ve şahsi halleri dikkate alınarak hâkim tarafından belirlenir. Mahkeme kararında hem tam gün sayısı hem de bir gün karşılığı belirlenen miktar ayrı ayrı gösterilir.
Hâkim, hükümlünün ekonomik ve kişisel durumunu dikkate alarak adli para cezasının ödenmesi için, hükmün kesinleşmesinden itibaren bir yılı geçmemek üzere süre (mehil) tanıyabilir. Ayrıca adli para cezasının taksitle ödenmesine de karar verilebilir. Taksitlendirme halinde toplam taksit süresi iki yılı geçemez, taksit sayısı ise dörtten az olamaz. Kararda, taksitlerden birinin zamanında ödenmemesi halinde kalan kısmın tamamının tahsil edileceği ve ödenmeyen adli para cezasının hapse çevrileceği hususuna da yer verilir.
Karşılıksız Çek Düzenleme Suçuna İlişkin Yargıtay Kararları
-
Yargıtay 11. HD., E. 2012/18320 K. 2013/1348, T. 22.01.2013
Bu kararda, davacı; şirket müdürü iken ortaklar kurulu kararıyla müdürlükten azledildiğini, yerine başka bir kişinin atandığını, ancak sonrasında şirket adına keşide edilen iki çekin karşılıksız çıkması üzerine yürütülen soruşturmada şirket yetkilisi olarak kendisinin adının savcılığa bildirildiğini ileri sürmüştür. Davacı, bu bildirimin sonucunda gıyabında yürüyen süreçte “karşılıksız çek keşide etmek” suçundan mahkûm edildiğini, hakkında yakalama emri düzenlendiğini, adli para cezalarını ödeyince salıverildiğini belirterek, bu sonuçlardan davalıların (özellikle bankanın ve diğer davalıların) sorumlu olduğunu iddia etmiş; maddi ve manevi tazminat talep etmiştir.
Yerel mahkeme davayı kısmen kabul ederek maddi tazminatın tamamına yakınını ve belirli bir manevi tazminatı davalılardan tahsile hükmetmiştir. Ancak karar, davalıların temyizi üzerine Yargıtay 11. Hukuk Dairesince bozulmuştur. Bozma sonrasında davacı vekili bu kez karar düzeltme talebinde bulunmuş; Yargıtay, karar düzeltme dilekçesinin süresinde verildiğini belirtmekle birlikte, dosya kapsamı ve bozma gerekçesi çerçevesinde davacının karar düzeltme istemini oybirliğiyle reddetmiştir.
Sonuç olarak kararın önemi şudur; Şirket içi yetki değişikliklerinin (müdürlükten azil/atanma gibi) dış dünyaya ve özellikle bankalara/üçüncü kişilere yansıması ile sonradan doğan cezai sonuçlar arasında tazminat sorumluluğu kurulabilmesi için, somut olayda kime hangi isnadın hangi hukuki bağla yöneltildiği, kusur ve illiyet bağının nasıl kurulduğu açıkça ortaya konulmalıdır.
-
Yargıtay 4. HD., E. 2014/3649 K. 2014/6391 T. 16.4.2014
Davacı; kaybettiği nüfus cüzdanını bulan kişinin, kimliğine fotoğraf yapıştırmak suretiyle kimliğini kullandığını, bu şekilde şirket hissesi satın aldığını, ardından davalı bankaya başvurarak iki koçan çek defteri aldığını ve bu çekleri keşide etmek suretiyle menfaat elde ettiğini ileri sürmüştür. Davacı; bu eylemler nedeniyle işlemediği halde hakkında karşılıksız çek keşide etmek suçundan davalar açıldığını, sürekli gözaltına alındığını, ceza verilerek kesinleşen kararlar sebebiyle yargılamanın yenilenmesi talebinde bulunmak zorunda kaldığını, çevresine mahcup olduğunu belirterek; bankanın gerekli kontrolleri yapmadan çek karnesi vermesi nedeniyle manevi tazminat talep etmiştir.
Davalı banka, davanın reddi gerektiğini savunmuştur. İlk derece mahkemesi; bankanın noterden tasdikli evraka itibar ederek çek karnesi verdiğini, davacının kimliğini kaybetmesi sonucu gelişen olaylar nedeniyle duyduğu elem ve ızdırap ile bankanın eylemi arasında illiyet bağı bulunmadığını değerlendirerek davanın reddine karar vermiştir. Yargıtay 4. Hukuk Dairesi; mahkemenin ileri sürdüğü hususların ancak tazminat miktarında indirim nedeni olabileceğini, buna rağmen davanın tümden reddinin doğru olmadığını belirterek, kararın bozulmasına karar vermiştir.
-
Yargıtay 19. HD., E. 2014/8652 K. 2014/11387 T. 17.6.2014
Davacı; müvekkilinin davalı aleyhine çeke dayalı olarak icra takibi yaptığını, davalının takibe itiraz ettiğini belirterek itirazın iptaline ve tazminata karar verilmesini talep etmiştir. Davalı ise çekte yer alan imzanın müvekkiline ait olmadığını ileri sürerek davanın reddini ve tazminata hükmedilmesini istemiştir.
İlk derece mahkemesi; karşılıksız çek keşide etmek suçundan yürütülen ceza yargılamasında çekteki imzanın davalıya ait olmadığından bahisle beraat kararı verildiğini ve bu kararın kesinleştiğini, davacının iddiasını ispat edemediğini belirterek davanın reddine ve kötü niyet tazminatına karar vermiştir. Hüküm davacı vekili tarafından temyiz edilmiştir. Yargıtay 19. Hukuk Dairesi; delillerin takdirinde isabetsizlik bulunmadığını belirterek davacının temyiz itirazlarının reddiyle hükmün onanmasına karar vermiştir.
Sıkça Sorulan Sorular
Karşılıksız Çek Nedir?
Kanuni ibraz süresi kapsamında muhatap bankaya ibraz edilmesine rağmen karşılıksız olduğundan ötürü veya yeterli karşılığı olmadığından ötürü ödenmeyen çek türüdür.
Karşılıksız Çek Suçu İle Karşı Karşıya Kalanlar Yani Bu Suçun Mağdurları Ne Yapmalıdır?
Karşılıksız çek ile karşı karşıya kalınması halinde alanında uzman bir avukattan hukuki anlamda yardım almakta fayda vardır.
Karşılıksız Çek Düzenleme Suçunda Yetkili ve Görevli Mahkeme Neresidir?
Görevli mahkeme, İcra Ceza Mahkemeleridir.
Yetkili mahkeme, çekin tahsil için bankaya ibraz edildiği veya çek hesabının açıldığı banka şubesinin bulunduğu yer ya da hesap sahibinin yahut şikâyetçinin yerleşim yeri mahkemesinde görülür.
Çekte İbraz Süreleri Ne Kadardır?
- Bir çek şayet düzenlendiği yerde ödenecekse; 10 günde muhatap bankaya ibraz edilmesi gerekmektedir.
- Söz konusu çekin keşide yeri ile ödeme yeri farklı yerlerde ise, ibraz süresi 1 aydır.
- Çekin keşide yeri ile ödeme yerinin farklı kıtalardaki ülkelerde olması hali söz konusu ise, ibraz süresi 3 aydır.
Karşılıksız Çek Düzenleme Suçunda Şikayet Süresi Ne Kadardır?
Çekin karşılıksız olduğunun tespit edilmesiyle birlikte 3 ay içerisinde ve herhalde 1 yıl içerisinde İcra Ceza Mahkemelerine karşı şikayet yoluna başvurulabilmektedir. Söz konusu süreler hak düşürücü sürelerdir.
Karşılıksız Çek Düzenleme Suçunda Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması (HAGB) Uygulanabilir Mi?
Çek Kanunu’nun 5. Maddesinin 10. Fıkrası gereğince “Birinci fıkrada tanımlanan suç nedeniyle, ön ödeme, uzlaşma ve hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına ilişkin hükümler uygulanmaz.”
Karşılıksız Çek Düzenleme Suçuna İlişkin Hangi Cezalar Verilebilir?
İlk olarak adli para cezası verilebilmektedir. Çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı verilebilmektedir. Bununla birlikte hakkında çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı verilen kişi elindeki bütün çek yapraklarını ait olduğu bankalara iade etmekle yükümlüdür.
Karşılıksız Çek Düzenleme Suçu Zamanaşımına Tabi Midir?
Karşılıksız çek düzenleme suçuna karşı cezai yaptırım gereği adli para cezası uygulanmaktadır. Türk Ceza Kanunu 68. Maddesi gereğince 5 yıla kadar hapis ve adli para cezalarında zamanaşımı süresi 10 yıldır.
Sonuç
Bahsettiğimiz üzere bir kambiyo senetlerinin bir türü olan çek, sıkça karşılaştığımız ve yaygın kullanım alanına sahip olması ile birlikte kamu düzeninin ve güveninin sağlanması açısından da büyük önem arz etmektedir. İşbu makalemizde karşılıksız çek düzenleme suçundan detaylıca söz etmekteyiz.
Bahse konu karşılıksız çek ile karşı karşıya kalınması halinde alanında uzman bir avukattan hukuki anlamda yardım almakta fayda vardır. Ofisimiz uzun yıllardan beri ceza hukuku alanında yetkin bir bürodur. Yazımızda bahsettiğimiz karşılıksız çek düzenleme suçu ile karşı karşıya kaldıysanız ofisimiz bir telefon uzağınızdadır.
YAREN KARINDAŞ